جشن تیرگان

تیرگان یکی از جشن‌های ایرانی در تیرروز از تیرماه برابر با ۱۳ تیر در گاهشماری ایرانی برگزار می‌شود. این جشن در گرامی داشت تیشتر (ستارهٔ  باران آور در فرهنگ ایرانی) است و بنا به سنت در روز تیر (روز سیزدهم) از ماه تیر انجام می‌پذیرد. در تواریخ سنتی تیرگان روز کمان کشیدن آرش کمانگیر و پرتاب تیر از فراز البرز است. همچنین جشن تیرگان به روایت ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه، روز بزرگداشت مقام نویسندگان در ایران باستان بوده است.

در مازندران نیز جشن تیرگان با نام تیرماه سیزده شو در شب سیزدهم آبان ماه برگزار می‌شود.

بهار مختاریان اعتقاد دارد که جشن تیرگان در اصل جشن انقلاب تابستانی در اول تیرماه بوده است. آنچه که اکنون در فراهان بازمانده است.

جشن همه ساله در کوه دماوند، آمل و همه ساله توسط زرتشتیان ایران در شهرهای تهران، کرج، یزد و روستاهای اطراف، میبد، اردکان، کرمان، بم، شیراز، اصفهان، اهواز،منطقه فراهان و اروپا و آمریکا در روز دهم تیر برگزار می‌شود؛ که البته تعطیل نبودن این روز در ایران و دیگر کشورها گاه باعث می‌شود تا در نزدیکترین روز تعطیل این جشن برگزار شود.

 

ابوریحان بیرونی در کتاب آثار الباقیه راجع به جشن تیرگان چنین میگوید :

 

هنگامی که افراسیاب پادشاه توران بر لشگر ایرانیان غلبه میکند ، منوچهر ( پادشاه ایران ) به جنگلهای مازندران پناه میبرد ، افراسیاب لشکر منوچهر را محاصره میکند و منوچهر به ناچار پیکی به نزد افراسیاب فرستاده و از او می خواهد که از کشور ایران به اندازه پرتاب یک تیر واگذارد و باقی را بگیرد ، افراسیاب با کمال میل این پیشنهاد را می پذیرد ، منوچهر فکر می کند که چه کسی را برای پرتاب تیر انتخاب کند تا اینکه یکی از فرشتگان خداوند به نام  اسفندارمذ پیش منوچهر آمده و آرش را که مردی خدا پرست و دیندار بود و در یکی از غارهای کوه البرز مشغول عبادت بود نامزد اینکار می کند ، چنانکه در اوستا آمده است ، آرش را حاضر میکنند و منوچهر تیر و کمان را به او داده و می گوید تو باید به فرمان خداوند این تیر را پرتاب کنی و کشور ما را از چنگال اهریمن ( لشگر افراسیاب ) رها سازی ، آرش برهنه می شود و به بالای بلند ترین نقطه کوه رویان می رود و خطاب به مردم می گوید : ای مردم بدن من را ببینید که سالم است و در آن هیچ زخم و جراحتی وجود ندارد ، اما بدانید که هنگامی که من این تیر را رها کنم تکه تکه خواهم شد و خود را فدای شما خواهم کرد ، آرش کمان را می گیرد و با تمام نیرو آنرا می کشد بگونه ای که تمام رگهای بدنش بیرون می زنند و پاره پاره می شوند ، او تیر را رها می کند و خداوند به باد فرمان می دهد که تیرش را از کوه رویان بردارد و به شهر فرغانه ( شهری در خاور افغانستان کنونی که فاصله آن تا جای پرتاب تیر هزار فرسنگ بود )  ببرد ، تیر پس از چند روز حرکت در این شهر به درخت گردوئی  برخورد می کند و این درخت گردو مرز بین ایران و توران می شود ، افراسیاب ناگزیر لشکر خود را از ایران بیرون می برد و ایرانیان آزاد میشوند .

این قضیه در روز سیزدهم تیر اتفاق افتاده بود و مردم این روز را جشن گرفتند و طی مراسمی آلات طبخ و تنورهای خود را ( که نشانه ای از دوران اسارت بود) شکستند و دیگی بزرگ فراهم کردند و هر کس هر چه که در خانه داشت از سبزی و نخود و حبوبات تا گوشت را در آن ریختند و آشی پختند و آنرا بین همه بخش کردند.

 

جشن تیرگان ( تیرما سیزده شو ) در مازندران :

در مازندران نیز جشن تیرگان که به جشن تیرما سیزده شو نیز معروف می باشد برابر می شود با روز 13 تیرما از تقویم تپوری (تبری یا مازندرانی) همچنان با شکوه پایدار مانده و مردم مازندران چند روز قبل از 13 تیرما به برگزاری جشن ها و مراسم شادی می پردازند و این جشن را زنده نگه داشته اند. از آئین های این جشن در مازندران ، لالزنشو می باشد که به صورت یک بازی انجام می شود. در این بازی تمامی بازیکنان به صورت دایره ای دور هم جمع می شوند و دهان تمامی بازیکنان بسته می باشد و تنها صدایی که از بازیکنان به گوش می رسد ، صدایی است که از دهان بسته می آید و یکی از بازیکنان به عنوان سرگروه حرکاتی را انجام می دهد که نفر بعدی نیز باید همین حرکت را عینا تکرار کند. در صورتی که در طول بازی یکی از بازیکنان بخندد و یا حرفی از دهانش خارج شود و دهانش باز شود ، باید به وسط میدان بازی بیاید و دیگر بازیکنان بر پشت آن به صورت ملایم می کوبند. این مراسم جزو بازی های شاد مازندرانی هاست که در شب های عروسی نیز انجام می شود.

ازدیگر آیین های متداول در جشن تیرماه سیزه شو در مازندران ، صرف غذاها و شیرینی های محلی مانند: کماج (Komaj) نوعی نان ، که با آرد برنج،تخم مرغ،شکر و روغن پزند، بادونه  (Badoneh)برنج نیم پخته که در روغن سرخ شود ، حلوا و بشته زیک (Beshte Zik) هان کنجد،نوعی از تنقلات بومی که با روغن،شکر یا شکر سرخ و کنجد تهیه نمایند، میوه هایی نظیر انار ، سیب ، پرتقال ، نارنگی ، لیمو ، انگور و … می باشد همچنین است دراین شب خواندن سرود ، امیری و اشعار محلی توسط افراد خانواده به دور هم تا پاسی از شب شکستن گردو یکی دیگر از آداب شب تیرماه سیزه شواست. و از مناسبت های برپایی جشن تیرماه سیزه شو به جای آوردن صله رحم ، ذکر خیری از گذشتگان و … می باشد.